Jędrzejów

Archiopactwo Cystersów

Na trasie Kraków-Warszawa trafiamy do Jędrzejowa, a w nim - do Archiopactwa Cystersów, dzisiaj również sanktuarium bł. Wincentego Kadłubka.

Jędrzejowski klasztor ufundowali biskup wrocławski Janik Jaksa i jego brat Klemens w 1140 roku. Zakonnicy przybyli tu z Francji, z opactwa w Morimond. Klasztorny kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny konsekrowany został w 1210 roku przez bł. Wincentego Kadłubka, który w tym opactwie spędził ostatnie 5 lat swojego życia i to tutaj najprawdopodobniej powstała czwarta księga jego Chronica Polonorum. Bł. Wincenty dokonał w Jędrzejowie swojego obfitującego w liczne dzieła historyczne żywota (a przynajmniej, twierdzą niektórzy, w liczne piękne dzieła baśniopisarskie...) i tu został pochowany, w osobnej kaplicy, w północnej nawie kościoła.

Dzisiejszy kościół, zbudowany w stylu późnoromanskim, zgodnie z założeniami warsztatu cysterskiego, został gruntownie przebudowany w dobie baroku i z jego pierwotnej romańskości nic w zasadzie nie zostało. Przyglądając się obłupanemu z tynku filarowi można co prawda dopatrzyć się tam dużo starszego kamienia, ale to za mało, żeby stwierdzić, że pozostały jakieś tu konkretne romańskie relikty. Z interesującego nas okresu historii znaleźć tu można jedynie przy wejściu do zakrystii wczesnogotycki (1319) nagrobek Pakosława z Mstyczowa, kasztelana krakowskiego. Jędrzejów słynie natomiast ze swoich organów, które były pierwowzorem słynnych organów w Gdańsku-Oliwie.

Trochę łaskawiej barok obszedł się z zabudowaniami klasztornymi. Tu zachowały się ślady sklepień o profilu charakterystycznego dla Cystersów przysadzistego ostrołuku w okolicach dawnego wirydarza, fragmenty charakterystycznego, gotyckiego muru z cegły i ostrołukowe okna.
Jednak to, co najbardziej interesujące (bo sam kościół i obejście mogą być dla archeologa architektury nieco rozczarowujące), znajdujemy na krużgankach. Już przy wejściu (niestety zamkniętym) na krużganki od strony kościoła zwraca uwagę piękny, gotycki ślepy portal. Ale to przecież nie gotyk nas interesuje ;)

tak mógł wyglądać pierwszy kościół z ok. 1110r., darowany Cystersom przez fundatorów, którego relikty można oglądać na jędrzejowskich krużgankach. Warto porównać tę rekonstrukcję z kościółkiem w Prandocinie.

z planszy przest. obok reliktu. OO. Cystersi, Jędrzejów

Trzeba więc podjąć wysiłek przekonania bramkarza przy furcie (furtian powie pewnie, że wstęp jest tylko dla zorganizowanych grup, ale przymruży oko i się zgodzi) i wprosić się na krużganki od innej strony. Przekryte pięknym, krzyżowo-żebrowym, wczesnogotyckim sklepieniem korytarze prowadzą bowiem do małego, ukrytego pomieszczenia, gdzie odsłonięto wbudowane w zachodnią ścianę kościoła pozostałości przedcysterskiej budowli z ok. 1110 roku, którą ojcowie z Morimond pierwotnie przejęli i dopiero na jej miejscu wybudowali własną świątynię.

Misternie odgrzebana i wypreparowana z muru wieża oraz fasada pierwszego kościoła, z niewielkim uskokowym portalem oraz zamurowanym rozglifionym okienkiem, są już ewidentnie romańskie.

I to nas urzekło w Jędrzejowie. Przyznajemy mu dużego plusa za pieczołowitość i sposób, w jaki odsłonięto i udostępniono zwiedzającym relikty prawie tysiącletniej budowli. Tak trzymać!

Specjalne podziękowania dla Furtiana!