Prandocin

kościół św. Jana Chrzciciela z XII w.

Okolice Krakowa obfitują w zabytki romańskie. Na szlaku jednej z naszych okołokrakowskich wycieczek romańskich znalazł się Prandocin, w nim kościół św. Jana Chrzciciela.

Kościół ten ufundował najprawdopodobniej około połowy XII wieku komes Prandota pochodzący z rodu Odrowążów. Najpoważniejsze zmiany w kształcie budowli pozostawił tutaj po sobie gotyk - rozebrano wtedy apsydę wschodnią stawiając w tym miejscu większe, ceglane, gotyckie prezbiterium. Z tego okresu pochodzą też zachowane fragmentarycznie freski na wschodniej ścianie chóru. Następnie w epoce baroku przebito okna (co daje się bez trudu zauważyć), dobudowano kruchtę i zakrystię oraz zafundowano kościołowi barokowy ołtarz. A przecież i tak barok obszedł się z tym miejscem dosyć łaskawie...

Kościół św. Jana Chrzciciela zbudowano z jasnych ciosów piaskowca, od których kolorystycznie odcina się ceglane prezbiterium. Świątynia ta stanowi unikalny przykład założenia dwuchórowego (podobny, a nawet zadziwiająco bardzo podobny kształt miał pierwszy kościół w Jędrzejowie). Układ taki był najprawdopodobniej redukcją rozbudowanego schematu bazyliki dwóchórowej (bardzo możliwe, że był to schemat romańskiej bazyliki na Wawelu) i poza Polską nie funkcjonuje. Do dziś zachowała się tylko apsyda zachodnia, a pozostałości apsydy wschodniej ukryte są pod posadzką gotyckiego prezbiterium.

Nietypowa organizacja przestrzeni oraz maestria detalu architektonicznego świadczą o bogactwie fundacji. Historycy sztuki dopatrują się tutaj analogii ze szkołą nadreńską (i katedrą w Spirze) oraz włoską. W Polsce pokrewne cechy detalu architektonicznego odnaleźć można w znanej nam kolegiacie w Opatowie oraz w Tumie pod Łęczycą i krypcie katedry wrocławskiej.

Od strony zachodniej, nad zachowaną do dziś apsydą zachodnią stoi ośmioboczna, obniżona i przykryta barokowym hełmem wieża. Do wieży dobudowano barokową kruchtę, przez którą dziś wchodzi się do kościoła. Pierwotny (a dzisiaj zamurowany), bogato zdobiony ornamentem plecionkowym i polichromowany (resztki tych polichromii w kolorach czerwonym, niebieskim i zielonym) uskokowy portal z gładkim tympanonem znajdował się na ścianie południowej.

Ściany zewnętrzne kościoła były bogato dekorowane - zachowały się tutaj lizeny, półkolumienki na apsydzie zachodniej fryz arkadkowy. Małe, pierwotnie pewnie rozglifione okienka przebito w okresie baroku, jednak na ścianie południowej zachował się ślad obramienia okiennego z dekoracją plecionkową.

Nie udało się nam wejść do środka, musieliśmy niestety zadowolić się rzutem oka za kratę... Kościół św. Jana Chrzciciela jest budowlą jednonawową, krytą stropem. Pierwotnie nad apsydą zachodnią znajdowała się empora, po której zostały bazy skutych półkolumienek podtrzymujących emporę z boku oraz kolumna centralna, dziś przeniesiona na cmentarz.