Słowniczek romański
|
apsyda tak nazywamy niszę ołtarzową na
zamknięciu chóru. Może poprzedzać ją prezbiterium. Apsyda główna znajduje
się na zamknięciu nawy głównej i
mieści główny ołtarz, apsydy boczne znajdują się przy nawach bocznych i transepcie.
|
 archiwolta  jest to łuk wieńczący portal, często powtarza się kilkakrotnie, coraz mniejszy,
odpowiadając uskokom ościeży i tworząc rozglifienie portalu. W stylu romańskim najczęściej
archiwolty miały postać wałka, bywają pokryte ornamentem albo płaskorzeźbą.
|
|
bazylika   w chrześcijańskiej architekturze sakralnej jest to kościół
podłużny, z nawą główną wyższą od naw bocznych, mająca okna umieszczone powyżej
poziomu naw bocznych.
|
biforium
to dwudzielne okno romańskie z kolumienką pośrodku
|
chór, prezbiterium
tak nazywa się przedłużenie nawy głównej poza skrzyżowanie naw, miejsce przeznaczone w
kościele dla duchownych. W architekturze romańskiej może być zamknięty prostą
ścianą lub apsydą. Zwykle orientowany jest na wschód. Nie mylić
z podwyższeniem dla organów zwanym dzisiaj chórem.
|
|
dwuchórowe założenie
jest to kościół z chórem
wschodnim i zachodnim
|
empora 
jest to galeria wewnątrz kościoła służąca do powiększenia jego
powierzchni, oddzielenia określonych grup od reszty wspólnoty (np. możnych) lub
(później) umieszczenia organów. W kościołach bazylikowych empory mieszczą się nad nawami bocznymi, w
nawie poprzecznej (transepcie) lub (też w
innych typach kościołów) nad wejściem od strony zachodniej.
|
|
fryz
jest to wąski pas poziomy służący do odgraniczenia i dzielenia
płaszczyzn, często ozdobny, w stylu romańskim występuje w formie m. in. fryzu
arkadkowego, ząbkowego, przecinających się arkadek i plecionki.
 |  |  |  | | fryz arkadkowy | fryz ząbkowy | fryz z przecinających się arkadek | plecionka |
|
głowica, kapitel
górna, dekoracyjna część kolumny, filara, półkolumny itp.
|
|
kamień budowlany
stosowany był w okresie romanizmu w kilku typach, jako:
Kamień łamany, nieobrobiony, naturalny, o nieregularnych
kształtach
Kamień polny, narzutowy
Kamień ciosany (cios), przycięty do regularnych kształtów
Cegła
Najwcześniejsze, przedromańskie budowle, stawiano z kamieni łamanych bądź polnych. W Małopolsce i na Dolnym Śląsku o kamień nie było trudno (piaskowiec, granic, wapień).
W Wielkopolsce używano polodowcowych kamieni polnych. Pierwotne techniki układania kamienia to:
opus incertum - sztuki kamienia łamanego układane na sobie w jednolity mur i obficie zalewane zaprawą. Najpopularniejszy w budowlnach prowincjonalnych.
opus spicatum - płaskie kamienie układane "w jodełkę" i zalewane zaprawą
opus emplectum - zaawansowana sztuka polegająca na układaniu obustronnego lica muru z ciosów kamiennych i wypełnianiu przestrzeni między nimi kamieniem łamanym zalanym zaprawą (znakomicie widoczny przykład tej techniki ujawnia relikt wieży w Strzelnie.)
Obrabianie ciosów kamiennych wymagało lepszych, hartowanych nazędzi. Budownictwo z ciosów rozwinęło się dopiero za czasów Kazimierza Odnowiciela. Cegła pojawia się najpóźniej.
|
|
kapitularz
zob. klasztor.
|
|
klasztor
 | | kapitularz klasztoru Cystersów w Koprzywnicy |
 | krużganki i
wirydarz
|
jest to zespół budynków zamieszkałych przez wspólnotę zakonną,
które to budynki tworzą zamkniętą całość i grupują się wokół czworokątnego,
odkrytego dziedzińca (wirydarza) otoczonego
krużgankiem. Inne elementy założenia klasztornego to
kościół (zwykle po stronie północnej),
kapitularz (sala zgromadzeń, zwykle koło kościoła),
refektarz (jadalnia), parlatorium
(rozmównica), dormitorium (sypialnia) i cele
zakonników.
|
kościół salowy
tak nazywa się kościół jednonawowy.
|
|
krużganki
zob. klasztor
|
lizena
jest to pionowy pas umieszczony na murze, często połączony z
innymi tego typu pasami fryzem arkadkowym.
Służy do podziału płaszczyzny ściany i jej wzmocnienia.
|
łuk tęczowy
jest to łuk zamykający od góry miejsce przecięcia nawy głównej lub w przypadku kościołów z transeptem - skrzyżowania naw z prezbiterium, zwykle umieszczona jest tam
belka tęczowa dźwigająca krzyż.
|
|
nawa
 |  |  | | nawa główna | nawy boczne | transept
(nawa
poprzeczna) |
|
|
opus emplectum
zob. kamień budowlany
|
|
opus incertum
zob. kamień budowlany
|
|
opus spicatum
zob. kamień budowlany
|
|
orientowanie
jeśli kościół jest zorientowany (a jest tak w
większości przypadków), oznacza to, że jego oś jest zgodna z kierunkiem
wschód-zachód, tak aby chór z ołtarzem był
zwrócony ku wschodowi (ku Ziemi Świętej).
|
|
portal  
jest to artystyczna oprawa otworu wejściowego. Jego elementami
są kolumienki i półkolumienki, archiwolta, rozglifienie, tympanon. Może być bogato dekorowany rzeźbiarsko.
|
|
prezbiterium
zob. chór
|
|
refektarz
zob. klasztor
|
rozglifienie
tak nazywa się efekt uzyskany przez ukośne ścięcie ościeży,
okna lub portalu
|
 | sklepienie
krzyżowo-żebrowe |
sklepienie
jest to przekrycie wnętrza budynku. W okresie romanizmu
stosowano sklepienia:
Kolebkowe, o przekroju półkolistym albo wycinka koła, może być
również ostrołukowe.
Krzyżowe, które powstaje, gdy dwa sklepienia kolebkowe równej
wysokości przecinają się pod kątem prostym. Linie przecięcia kolebek tworzą tu
szwy sklepienne.
Krzyżowo-żebrowe, w którym szwy sklepienne wzmocniono żebrami,
które dźwigają ciężar sklepienia i przekazują go na filary.
|
służka
tak nazywa się półkolumienkę wysuniętą przed lico filara lub
ściany, na którą spływają żebra dźwiganego przez nią sklepienia
|
sygnaturka
jest to wysmukła wieżyczka (przeważnie z drewna) umieszczona
na dachu, zwykle nad skrzyżowaniem naw lub łukiem tęczowym.
|
szczyt
to trójkątna ściana ujęta krawędziami połaci dwuspadowego
dachu. Romańskie szczyty miały kształt prawie równobocznych trójkątów.
|
|
transept, nawa poprzeczna
jest to nazwa stosowana do części budynku ustawionej
poprzecznie w stosunku do osi wyznaczonej przez nawę główną, która znajduje się między korpusem budowli a
prezbiterium
|
|
triforium  
jest to okno trójdzielne, którego poszczególne części
rozdzielone są kolumienkami, a całość może być spięta archiwoltą.
Jedne z najpiękniejszych przykładów triforium ocalały w Kościelcu
Pińczowskim...
|
tympanon
tak nazywa się pole wewnątrz łuku archiwolty portalu
romańskiego, które często wypełnione jest płaskorzeźbą.
|
zwornik
jest to zwykle bogato dekorowany element architektoniczny
umieszczany w szczycie łuku lub w punkcie zbiegu żeber sklepiennych.
|
|
żebro sklepienne
zob. sklepienie
krzyżowo-żebrowe.
|
