Opatów - kolegiata św. Marcina, XII w.

Dwunastowieczny kościół o budowie bazylikowej z dwoma wieżami. Nie są jasne przyczyny postawienia wówczas w tym miejscu tak dużego obiektu, który dzisiaj nosi bolesne ślady barokowych przeróbek. W XVI wieku podwyższono korony murów i przerobiono szczyt transeptu na styl gotycki. Od XII do XVI w. dobudowywano do naw bocznych pomieszczenia, które zmieniły ostatecznie charakter romańskiej bryły.

Powyżej - jak kolegiata mogła wyglądać w XII wieku. Odjęte zostały barokowe "upiększenia" (hełm wieży i syngaturka), dach obniżony jest do poziomu ocalałego fryzu arkadowego w prezbiterium, usunięty został gotycki szczyt i okno w transepcie (zamiast niego okienko romańskie w miejscu widocznego dziś śladu na murze). Nawa boczna jest "skrócona" i odtworzona wedug romańskiego standardu.